Moda kościelna i szaty liturgiczne

5 grudnia, już po raz dziewiąty w bielskiej katedrze odbyły się „Rozmowy poświęcone”, prowadzone przez ks. biskupa Piotra Gregera i ks. Jacka Pędziwiatra.
Tematem spotkania były szaty liturgiczne i moda kościelna. Na początku biskup wyjaśnił, że w przypadku ubioru, jaki nosi duchowny przy ołtarzu, należy mówić o szacie, a nie o stroju. „Strój składa się przynajmniej z dwóch części. Szata, wykonana z materiału, jest jednolita. Jest całością, najczęściej okrywającą człowieka od szyi do stóp.

Rozmowy poświęcone
Rozmowy poświęcone

Symbolika szat liturgicznych, których używa się w obecnej formie liturgii:
Humerał (z łac. humerale od humeri – ramiona lub starsza nazwa amictus od amicire – okrywać). Pierwsza w kolejności część ubioru kapłana do sprawowania Eucharystii. Biały materiał okrywający ramiona kapłana, przewiązany cienkimi tasiemkami.W starożytności często okrywano głowy. W Rzymie zakrywano głowę w geście bojaźni w obliczu swojego bóstwa. Dziś głównie używa się go w sytuacjach, kiedy alba ma krój bez kołnierza, wtedy humerału służy w celu zakrycia codziennego stroju kapłańskiego. Niestety ze względu na to, iż w obecnym czasie alby często są bardzo dopasowane humerału praktycznie nie używa się.
Alba – (z łac. albus – biały) Biała długa do kostek szata z rękawami. Nazwę utworzono od jej łacińskiego odpowiednika koloru. Należy do najstarszych strojów używanych w liturgii chrześcijańskiej. Dawniej była wkładana jako pierwsza, obecnie ubiera się ją po humerale. W liturgii chrześcijańskiej używano ją w zasadzie od zawsze. Pierwszy raz oficjalnie o albie jako o szacie liturgicznej mówi synod kartagiński w 398 roku, który zabrania noszenia jej poza służbą ołtarza. Przez wieki zmieniał się styl i sposób ich szycia, obecnie używa się tych, które są bogato zdobione oraz te bardziej skromne.
Pasek – (z łac. cingulum, baletus lub baletum). Razem z albą używano go już od wieków. W Rzymie zazwyczaj noszono tuniki podwiązane pasem, ponieważ tunika rozpuszczona była znakiem rozwiązłości. Pozostał on również w ubiorze kapłana. Stał się przydatny dlatego, że alby początkowo nie były szyte na wymiar. Dzięki przepasaniu się sznurkiem można było regulować długość i szerokość szaty. Pasek ma wiele znaczeń. Głównie symbolizuje powściągliwość, umartwienie ciała, czystość, a także gotowość do służby. Obecnie cingulum to zwykły skręcony sznurek o długości od ok. 3 do 4,5 metra. Składany na pół powinien okryć każdego człowieka z różną tężyzną fizyczną.
Stuła – (z łac. stola – długa szata). Mająca kształt długiej wstęgi założonej na ramiona kapłana swój początek wzięła od stoli, długiej żeńskiej szaty noszonej w Rzymie.
W Kościele używano ją od najdawniejszych czasów. Przez dłuższy czas była to biała szata z kolorowymi zdobieniami na brzegach. Prawdopodobnie pod koniec VI wieku dawną długą białą stolę przekształcono w szersze zdobiące ramiona równoległe wstęgi. Od tego czasu zaczęto ją nazywać stułą. Stuła jest szatą świętości z jaką kapłan ma służyć Bogu i świecić przed ludźmi. Noszą ją wszyscy duchowni trzech stopni święceń. Zmienia się tylko sposób ubierania przez diakona, który stułę spiętą nieco u dołu wkłada z lewego na prawe ramię.
Ornat – (z łac. ornatus – ubiór) powstał on od zwykłego codziennego płaszcza zwanego penulla. Kształty ornaty miały różne na przestrzeni dziejów. Szyto je z wełny i płótna, biskupie były bogatsze o jedwab. Od VI były ornaty krótsze poza kolana na przedzie i w tyle zakończone ostro, boki wycięte. Symbolika ornatu jest dość ciekawa. Ornat na ramionach kapłana to symbol jarzma i ciężaru, ale łaska Boża i miłość czynią to jarzmo słodkim do noszenia i ciężar lekki. Tym różni się od symbolu stuły. Stuła bowiem oznacza jarzmo Chrystusa, a ornat jarzmo miłości, łagodności. Dzięki miłości człowiek jest w stanie znieść ciężar i przeciwności obecnego świata. Obecnie ornaty mają różne motywy i sposoby szycia, co niestety często wpływa na ich wygląd nie zawsze dostosowany do powagi Misteriów Pańskich. Kolor ornatu zależy od okresu liturgicznego lub wspomnienia (oficjum) dnia. Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego OWMR 346 wymienia sześć barw ornatów: biały, czerwony, zielony, czarny, fioletowy i różowy.

Koloru białego (de facto czasem kremowego czy żółtego) używa się w mszach Okresu Wielkanocnego i Narodzenia Pańskiego, w święta i wspomnienia Chrystusa Pana (z wyjątkiem dotyczących Jego Męki), świętych, którzy nie byli męczennikami; w uroczystości Wszystkich Świętych i świętego Jana Chrzciciela, w święto Jana Ewangelisty. Kolor złoty (również srebrny – dużo rzadziej stosowany) nie jest kolorem stricte liturgicznym, jest zaś kolorem uniwersalnym, często zastępując biały, używa się go również zamiast wszystkich innych; nie może jednak zastąpić czarnego ani fioletowego. Używany bywa podczas szczególnie uroczystych celebracji, w szczególności w Niedzielę Zmartwychwstania czy w Boże Narodzenie. Koloru czerwonego używa się w niedzielę Męki Pańskiej (Palmową), w Wielki Piątek, w niedzielę Zesłania Ducha Świętego, w mszach o tematyce wiążącej się z Duchem Świętym (msza obrzędowa bierzmowania), w mszach w oficjach męczenników i apostołów, w mszach o Krzyżu Świętym, w Liturgii Męki Pańskiej. Koloru zielonego używa się w okresie zwykłym w ciągu roku – per annum. Kolor fioletowy przypisany jest okresom pokuty i oczekiwania (wielki post i Adwent), a także mszom za zmarłych. Kolor różowy przewidziany jest na niedziele: Gaudete (III Adwentu) i Laetare (IV wielkiego postu), jako rozjaśniony fiolet symbolizuje radość w okresie pokuty i oczekiwania.

Na zakończenie spotkania, biskup Greger życzył wszystkim zebranym wesołych świąt i udzielił apostolskiego błogosławieństwa. Następne spotkanie drugiego stycznia 2018 r.

Tekst i foto: Marian Szpak

X